Otten, M., De saga van de Völsungen, 1996 Het moet ergens rond 1996 toen ik voor het eerst in aanraking kwam met saga’s. In korte tijd las ik de IJslandse sagen van P. Herrmann en de Saga van Eirik de Rode en andere IJslandse saga´s over reizen naar Groenland en Vinland van door P. Vermeyden. Zeker in deze dagen - en nu nog - had ik geen behoefte om literatuur te lezen. Voor deze saga’s maakte ik graag een uitzondering. Na deze saga’s kocht ik de de saga van de Völsungen van Marcel Otten. Door deze prachtige vertaling ben ik geheel verknocht geraakt aan saga’s.

Tot 1995 waren er slechts negen boeken met IJslandse saga’s in het Nederlands verschenen. Sinds 1996 heeft Marcel Otten en Tony Buijs vele saga’s vertaald en een begin gemaakt om deze leemte te vullen.

In deze artikel vindt u een korte uitleg over wat saga’s zijn, een overzicht een alle in het Nederlands verschenen boeken met IJslandsche saga’sen een lijst van in het Nederlands vertaalde saga’s.

De literatuurvorm saga

Brennu-Njáls saga, Manusscript AM 136 fol., blad 001 recto. (c) Árni Magnússon Institute in Iceland Een Saga - niet te verwarren met een sage - is een bepaalde proza variant die in de Middeleeuwen op IJsland voorkomt. Veelvuldig draaien de saga’s om bloedwraak. Daarnaast is ook het lot een belangrijk onderdeel van een saga. Men kan zijn lot niet ontlopen. Hoewel er bovennatuurlijke en fantastische gebeurtenissen voorkomen hebben saga’s in meer of mindere mate een historische kern. Saga’s worden gekenmerkt door:

• een snel handelingsverloop;
• relatief veel dialogen;
• veel aandacht voor genealogieën

Omdat de saga’s niet onder te verdelen zijn tijd en district van ontstaan (beide zijn vrijwel niet bekend) worden de saga’s onderverdeeld naar onderwerp:

• Koningssaga’s: In deze saga’s wordt verteld over het leven van de Noorse koningen;
• Fornaldarsögur: Saga’s die over de oude tijd handelen
• Familiesaga’s: Saga’s over belangrijke en voorname boeren. Deze saga’s spelen zich vaak af in de 11de - 12de eeuw.

Deze prozaverhalen zijn na mondelinge overleveringen in de 12de tot de 14de eeuw door monniken op perkament opgeschreven. In de loop der eeuwen is zo’n 80% van alle saga’s verloren gegaan.

IJsland ten tijde van de saga’s

Korte geschiedenis

In 860 werd Harald Schoonhaar (Haraldur hinn hárfagri) koning van enkele kleine koninkrijkjes. Hij bracht de vele koninkrijkjes bijeen en werd de eerste koning die over geheel Noorwegen heerste. Zijn tegenstanders ontvluchten Noorwegen en vertrokken naar IJsland, de Orkney-eilanden, de Shetland-eilanden, de Hebriden, Faeröer en Schotland.

Op IJsland woonden enkele Ierse monniken die echter snel verdwenen met de komst van de Vikingen. De eerste Vikingen die op IJsland aankwamen noemden hem respectievelijk Sneeuwland (Snœland) en Gardar’s eiland (Gardarsholmi). Floki Vilgerdarson vaarde naar Gardar’s eiland en gaf hem zijn uiteindelijke naam: IJsland.

Rond 874 kwam Ingólfur Arnarson op IJsland aan en werd de eerste permanente bewoner. Op de baai waar hij aankwam en stichtte daar de plaats “Rokende Baai” oftewel Reykjavik. Na Ingólfur Arnarson kwamen er nog vele andere Noorse stamhoofden zich settelen op IJsland. De bevolking liep op tot zo’n 50.000 man (heden ten dage c.a. 300.000).

Bestuur en rechtspraak

Grettir de sterke, Manusscript AM 426, (c) Árni Magnússon Institute in Iceland In het IJslandse rechtsysteem speelde eer een belangrijke rol. Men kon al in zijn eer aangetast worden doordat er aan zijn dapperheid werd getwijfeld of in zijn bezit benadeeld werd. Onenigheid over het deel wat iemand toekwam bij het uitbenen van een aangespoelde walvis kon al uitlopen tot doodslag. Doodslag werd uiteraard door de familie van het slachtoffer beantwoord met eerwraak.

In het oude IJsland ontbrak een centraal gezag, er was geen koning of graaf. De grote - belangrijke - boeren vervulden soms de functie als districthoofd. Deze leidde de volksvergaderingen (þings) welke per district gehouden werd. Hier werden bestuurlijke en juridische besluiten genomen door de vrije boeren. In 930 werden de volksvergaderingen samengevoegd tot één gemeenschappelijke volksvergadering de alþing. Deze werd gehouden op de Þingvellir een vlakte 50 km ten oosten van Reykjavik. Op deze vergaderingen werd het gezag uitgeoefend door de belangrijke families. Recht viel ten gunste van de partij met de meeste mensen. Er was geen uitvoerende macht waardoor de aanklagende partij zelf moest zorgen dat het vonnis werd uitgevoerd. Dit leide vaak weer tot wraak en weerwraak.

De meeste misdrijven betrof doodslag. Als veroordeling kon men een boete of weergeld opleggen of verbanning. Een doodstraf of gevangenisstraf kende men niet. Er waren twee soorten verbanningen: De milde verbanning (fjörbaugsgarður), die door een schikking tot stand kwam, hierbij werd de veroordeelde verbannen voor een bepaalde periode (meestal drie jaar) uit het district of uit het land. De strenge verbanning (skóggangur) volgde na een uitspraak op de þing en was een verbanning voor twintig jaar. Hierbij kon men de veroordeelde straffeloos vervolgen. In de praktijk werd er echter niet straffeloos vervolgt omdat de familieleden dit niet accepteren en wraak namen.

Samenleving

Men was sterk op elkaar aangewezen. In de eerste plaats op familie en op de tweede plaats de buren. De samenleving bestond uit vrije boeren. Deze boeren hielden - voormamelijk Britse en Ierse - slaven. Krijgsgevangen en tijdens rooftocht gevangen mannen of vrouwen werden ingezet als werkkracht of als handelswaar verkocht. Deze slaven werden over het algemeen niet slecht behandeld. Dikwijls verkregen zij in de loop der tijd de status als vrije arbeider. In de beginjaren bestond de populatie van IJsland voor 30 a 40% uit slaven.

Vrouwen namen in de IJslandse samenleving een hoge positie in. Vrouwen werden bij gevechten ontzien. De vrouwen konden zelf hun huwelijk ontbinden. Doordat bij scheiding de bruidsschat van de vrouw bleef was ze financieel onafhankelijk.

Achternamen kwamen niet voor en men werd aangeduid met een patroniem (Surszoon, Einarsdochter, enz.). Heden ten dage komen er op IJsland nog steeds geen achternamen voor en wordt men aangeduid met een patroniem. Omdat er veel dezelfde namen voorkwamen waren de genealogieën erg belangrijk. Een saga wordt daarom ook gekenmerkt door de genealogieën:

Er was een man die Önund heette. Hij was de zoon van Oleig de Sjokker, wiens vader Ivar Paardenlul heette. Önund was de broer van Gudbjörg, die de moeder was van Gudbrand Bochel, wiens dochter Asta de moeder was van koning Olaf de Heilige. Van moederskant kwam Önund uit Oppland, terwijl de familie van zijn vader vooral uit Rogaland en Hordaland kwam.

Otten, M., De saga van Grettir, 2003

Economie

De vrije boeren leefden voornamelijk van de visserij, veeteelt, vogelvangst en enkele aangespoelde walvissen. Omdat er vrijwel geen hout op IJsland voorradig was moest deze worden geïmporteerd.

Geloof

De meeste IJslanders geloofden in de Noorse goden als Odin, Thór, Freyr en Freya. Rond het jaar 1000 was het oude geloof door druk uit Europa vervangen door het christendom.

In het Nederlands vertaalde saga's

Egil Skallagrimsson, Manusscript AM 426 17c, (c) Árni Magnússon Institute in Iceland Hieronder vindt u een lijst met de in het Nederlands vertaalde saga's. De verwijzingen zijn niet alleen naar Nederlandse vertalingen maar naar alle boeken over de betreffende deze saga.

F
Frithjofs-saga (Friðþjófs saga hins frœkna)

L
Laxdoela saga (Laxdœla saga)

S
Saga van Audun uit de Westfjorden (Auðunar páttr vestfirzka)
Saga van Bosi en Herraud (Bósa saga og Herrauðs)
Saga van Egil Eenhand en Asmund de Berserkerdoder (Egils saga einhenda ok Ásmundar berserkjabana)
Saga van Egil zoon van Skalla-Grím (Egils saga Skalla-Grímssonar)
Saga van Einar (Einars tháttr Skúlasonar)
Saga van Eirik de Rode (Eiríks saga rauða)
Saga van Gisli Surszoon (versieM) (Gísla saga Súrssonar)
Saga van Gisli Surszoon (versieS) (Saga af Gisla Surs Syne)
Saga van Grettir de sterke (Grettis saga Ásmundarsonar)
Saga van Gunnlaug Slangetong (Gunnlaugs saga ormstungu)
Saga van Hervör en Heidrek (Hervarar saga ok Heiðreks)
Saga van Hrafnkel den Priester van Freyr (Hrafnkels saga freygoða)
Saga van Hrolf Kraki (Hrólfs saga kraka)
Saga van Kippen-Thorir (Gull-thóris saga)
Saga van Kroka-Ref (Króka-Refs saga)
Saga van Njal (Brennu-Njáls saga)
Saga van Od met de pijlen (Örvar-Odds saga)
Saga van Vecht-Glum (Víga-Glúms saga)
Saga van de Bondgenoten (Bandamanna saga)
Saga van de Groenlanders (Grænlendinga saga)
Saga van de Völsungen (Volsunga saga)

T
Thorwalds-saga (Þorvalds Koðranssonar Viðförla saga)

V
Verhaal van Thorstein Huizenhoog (Þorsteins þáttr bœjarmagns)

Literatuur

• Toorn, van den, M.C., Inleiding bij De saga van Grettir, Amsterdam, Ambo, 2003
• Wikipedia, http://nl.wikipedia.org/, 2006